10 μαθήματα από κάποιους που έζησαν στην διάρκεια του μεγάλου κραχ.

Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς τις σκιές ενός μεγάλου κραχ σε άσχημες οικονομικές περιόδους όπως η σημερινή. Παρόλα αυτά, οι επιπτώσεις από την μεγάλη ύφεση κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, δεν έχουν εμφανιστεί ξανά, σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Όμως όλα τελειώνουν κάποτε, και η γενιά που έζησε τότε, στέκεται ακόμα όρθια και μας δίνει θάρρος.

Κάποιοι από αυτούς που έζησαν κατά την διάρκεια του μεγάλου κραχ, είναι ακόμα σήμερα εν ζωή, οπότε μπορούμε να μάθουμε πολλά από την δικιά τους εμπειρία.

Μια λίστα από δέκα ιδέες που διαμορφώθηκαν από ανθρώπους που έζησαν εκείνη την εποχή:

Ότι έχεις, χρησιμοποίησε το.

Η Wanda Bridgeforth χτυπήθηκε με το μεγαλύτερο πλήγμα ως παιδί, όταν οι γονείς της δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να την κρατήσουν μαζί τους. Σε κάποια στιγμή έζησε με άλλα 19 άτομα – σε ένα σπίτι έξι δωματίων.

Σε μια τόσο δύσκολη κατάσταση θα πρέπει να συντηρείς ότι έχεις και να επαναχρησιμοποιείς ότι βρεις.

Με ρωτούσαν: «Λοιπόν, πως σκοπεύετε να χρησιμοποιήσετε αυτό ? Και εγώ τους απαντούσα, δεν ξέρω, αλλά  πρόκειται να βρω τρόπο να το χρησιμοποιήσω”

Σήμερα, όλοι μας, αλλά ακόμη και οι εταιρείες, θα ήταν καλό να λάβουν σοβαρά υπόψη αυτή τη συμβουλή. Μπορούμε να βρούμε  χρήσιμα πράγματα σε απίθανα μέρη ακόμη και σ’ ένα σωρό με παλιοσίδερα.

Επανεκτίμηση των πραγματικών δεδομένων

Παρόλο που κάποιες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των ανέργων σε υψηλότερα επίπεδα ακόμη κι από τη διάρκεια της τότε μεγάλης κρίσης , η αίσθηση της απόγνωσης – για να μην αναφέρουμε τους μεγάλους αριθμούς της πείνας, της φτώχειας και της ανεργίας – ήταν πολύ υψηλότερη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920 και του 1930.

Το διάστημα 1929 – 1932 υπήρξε πτώση του ΑΕΠ κατά 50%, ενώ το 1933 σχεδόν 25% του εργατικού δυναμικού βρέθηκε στην ανεργία. Υπήρχαν ελλείψεις σε τρόφιμα, ενώ χιλιάδες ανθρώπους κύρηξαν πτώχευση.  Τα σημερινά δεδομένα δεν είναι τόσο άσχημα.

Καλλιεργήστε οι ίδιοι.

Παρόλο που οι μικροί αγρότες υπέφεραν πολύ κατά τη διάρκεια της μεγάλης ύφεσης, εκείνοι που μπόρεσαν να καλλιεργήσουν σε μικρούς κήπους ήταν σε θέση να συμπληρώσουν τη διατροφή τους με φρέσκα φρούτα και λαχανικά.

Οι αστικοί κήποι διαβίωσης- στις ταράτσες των σπιτιών, σε κενά οικόπεδα, ή αυλές – ήταν ιδιαίτερα επωφελείς κατά τη διάρκεια εκείνης της εποχής. Η αυτοδυναμία, ιδίως όταν πρόκειται για τον προσωπική σας διατροφή, είναι ένα ανεκτίμητο εργαλείο, σε περίοδο ύφεσης αλλά και όχι μόνο.

Μετρητά και όχι δάνεια

Η λέξη ‘δανεισμός’ ήταν μια άσχημη λέξη κατά τη διάρκεια της ύφεσης.

Ο Rubilee Craig ( 5 ετών το 1932) συμβουλεύει. “Δεν είμαι υπέρμαχος των πιστωτικών καρτών. Χρυσός κι ασήμι δίνουν ασφάλεια, αποτελούν αποθεματικό για κάποια στιγμή που το πραγματικό χρήμα θα έχει πρόβλημα”

Παρόλο που δεν προτείνουμε να πετάξετε τα λεφτά σας, ο δανεισμός σε εποχές δύσκολες θα μπορούσε να σας δημιουργήσει μεγάλο πρόβλημα.

Αν πρέπει, μετακινηθείτε.

Κάθε χώρα έχει διαφορετικό ποσοστό ανεργίας. Κάθε επιχείρηση έχει διαφορετική δυναμική και δυνατότητα αντίστασης στην κρίση. Η Μεγάλη Ύφεση ήταν μια ευκαιρία για να χαράξεις μια νέα πορεία, αν η παλιά τελείωσε απότομα.

Το μάθημα είναι το εξής: μη φοβάστε να πάτε όπου βλέπετε ότι υπάρχει προοπτική, αρπάξτε τις ευκαιρίες.

Κρατήστε το ηθικό υψηλό

Το να επιβιώνεις δεν είναι αυτοσκοπός. Αν και ο κόσμος κατά τη διάρκεια της μεγάλης ύφεσης δαπανούσε ελάχιστα χρήματα, και σχεδόν καθόλου χρήματα για ψυχαγωγία, εντούτοις έβρισκε φτηνούς εναλλακτικούς τρόπους ψυχαγωγίας.  Μουσική και πολιτιστικά προγράμματα ήταν μία διέξοδος.

Το να κρατήστε ψηλά το ηθικό σας, είναι πολύ σημαντικό κατά την διάρκεια μιας δύσκολης οικονομικής συγκυρίας.

Αναγνωρίστε μια ευκαιρία μόλις τη δείτε

Φτιάχνοντας τα δικά τους ρούχα, καλλιεργώντας το δικό τους φαγητό, ή επισκευάζοντας τα πραγματα μόνοι τους, οι άνθρωποι βρήκαν τρόπους να μειώσουν τις δαπάνες.

Οι προσφορές είναι παντού. Είτε αγοράζοντας μαζικά, είτε από εκπτωτικά sites στο internet., όπως το Groupon που προσφέρουν καθημερινά ευκαιρίες.

Διαφοροποίηση και εναλλακτικές.

Ακόμα και καλές και κερδοφόρες επιχειρήσεις, υπέφεραν κατά την διάρκεια της ύφεσης. Για παράδειγμα, τα μπιλιαρδάδικα Schmid. Προκειμένου να αντισταθμίσουν τις απώλειες, ξεκίνησαν να κατασκευάζουν καθίσματα τουαλέτας και παράλληλα προσπάθησαν να αυξήσουν τις πωλήσεις μπιλιάρδων στοχεύοντας σε νέους πελάτες. Έτσι απέκτησαν ως νέο πελάτη το αμερικανικό υπουργείο Εμπορίου, στο οποίΟ πωλούσαν τραπέζια μπιλιάρδου για τα στρατόπεδα.

Όταν οι παλιές πηγές εσόδων στερεύουν, μην απελπίζεστε. Οι προσπάθειες πρέπει να επικεντρωθούν στην διαφοροποιήση της επιχείρησή σας, στην εξεύρεση νέων πελατών και νέων προϊόντων.

Μείνετε ενωμένοι

“Όλοι είχαν την διάθεση να βοηθήσουν τον άλλον. Αυτό πραγματικά μας έσωσε”.

Μόνοι μπορεί να αισθανόμαστε πιο ανθεκτικοί και πιο ανεξάρτητοι. Αλλά η δύναμη είναι στην ένωση των δυνάμεων και στην αλληλοβοήθεια. Είτε η οικογένεια, είτε οι φίλοι, είτε οι γείτονες μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεπεράσουμε τις δύσκολες περιόδους, βοηθώντας οικονομικά αλλά και συναισθηματικά.

“Αύριο θα μπορούσαν να χαθούνε τα πάντα, αλλά για κάποιο λόγο δεν φοβάμαι. Ειλικρινά.”

Ο Ντούσκο μεγάλωσε σε μια οικογένεια με οκτώ παιδιά στη νότια πλευρά του Σικάγου. Σε κάποια στιγμή, η χήρα μητέρα του δεν μπορούσε να αντέξει οικονομικά και να κρατήσει το σπίτι τους οπότε τα εννέα μέλη της οικογένειας βρέθηκαν στο δρόμο. Επιβίωσαν χάρη μόνο στη βοήθεια των γειτόνων καιτων φίλων .

Η ψυχική δύναμη και το τσαγανό που γεννάται μέσα από αυτές τις αναμνήσεις βοηθούν τον Ντούσκο να ατενίζει με αυτοπεποίθηση το μέλλον. “Αύριο θα μπορούσα να χάσω τα πάντα, αλλά για κάποιο λόγο δεν είμαι φοβισμένος. Ειλικρινά δεν είμαι»,

Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μάθημα από όλα. Αν είναι δυνατόν: προσπαθήστε να μην ανησυχείτε. Τα πράγματα υπήρξαν χειρότερα. Και θα γίνουν καλύτερα.

Ελεύθερη μετάφραση από το B.I.

Υπάρχει δρόμος προς μια νέα ευημερία;

Θυμάται κανείς το Σαουδάραβα σεΐχη Αχμέντ Γιακί Γιαμανί, υπουργό Πετρελαίου της χώρας του από το 1962 έως το 1985; Σίγουρα όχι. Ομως, ο διάσημος τότε Σαουδάραβας υπουργός και σήμερα δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος από τον οποίο ξεκίνησαν τεράστιες και παγκόσμιες οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές.

Σπουδασμένος στα καλύτερα αγγλικά και αμερικανικά πανεπιστήμια, ο σεΐχης Γιαμανί, γόνος πλούσιας οικογένειας νομομαθών, υπήρξε, το 1973, ο δημιουργός του μεγαλύτερου καρτέλ στον κόσμο -αυτού των χωρών παραγωγών πετρελαίου ΟΠΕΚ .

Την ίδια χρονιά, ύστερα από σκληρή μάχη με τους εταίρους του, κατάφερε να τετραπλασιάσει την τιμή του μαύρου χρυσού και να βυθίσει τη βιομηχανική Δύση σε μια βαθιά ιστορική κρίση, αυτή της ενεργειακής της υποδομής και υπάρξεως. Το περίφημο «πετρελαϊκό σοκ» υπήρξε τεράστιο για την παγκόσμια οικονομία και προκάλεσε δομική κρίση ολκής, η οποία όμως, ταυτοχρόνως, υπήρξε και η αφετηρία ποικίλων μακροοικονομικών, μικροοικονομικών, κοινωνικών και γεωπολιτικών αλλαγών και ανακατατάξεων.

Συσσώρευση απίστευτου πλούτου

Μία από τις μεγάλες αυτές αλλαγές, σε μία ιστορική για τη Δύση εποχή, ήταν η συσσώρευση απίστευτου πλούτου στις χώρες-μέλη του ΟΠΕΚ, που την περίοδο 1973-1979 αντιπροσώπευε 560 δισ. δολάρια, ήτοι το 10% του τότε παγκόσμιου ΑΕΠ. Και, όπως ήταν φυσικό, ο πλούτος αυτός αναζητούσε καλές αποδόσεις και καταφύγια.

Δημιουργήθηκε έτσι σε παγκόσμιο επίπεδο μία κολοσσιαία αγορά πετροδολαρίων, τα οποία τροφοδότησαν το παγκόσμιο σύστημα με εντυπωσιακή και πληθωριστική, ταυτοχρόνως, ρευστότητα, προσδίδοντας και νέο περιεχόμενο στις μέχρι τότε χρηματοοικονομικές, τραπεζικές και χρηματοπιστωτικές λειτουργίες.

Η παγκόσμια κεφαλαιαγορά γέμισε με πληθωριστικά πετροδολάρια και, ενώ οι κυβερνήσεις και πολλοί οικονομολόγοι αναζητούσαν τρόπους καταπολέμησης του πληθωρισμού, τραπεζίτες, χρηματιστές και χρηματοοικονομικοί εξωθεσμικοί παράγοντες αναζητούσαν νέου τύπου χρηματοοικονομικά εργαλεία, τα οποία για μια ακόμη φορά αφετηρία τους είχαν τις ΗΠΑ.

Ετσι, κάπου το 1976, για όλους όσοι έχουν ισχυρή μνήμη, υπό συνθήκες πετροδολαριακής ευφορίας, στις ΗΠΑ, επί κυβερνήσεως Κάρτερ, η Κυβερνητική Εθνική Ενωση Ενυπόθηκων Δανείων (ΚΕΕΕΔ) δημιούργησε τα πρώτα χρεόγραφα που εξασφαλίζονταν με ενυπόθηκες απαιτήσεις. Με άλλα λόγια, συγκέντρωσε σε ένα καλάθι διάφορα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια που είχε συνάψει και, στη συνέχεια, εξέδιδε ομόλογα στη βάση αυτού του συνόλου.

Κατά συνέπεια, αντί να περιμένει τριάντα χρόνια για να συγκεντρώσει τα κέρδη από ένα ενυπόθηκο στεγαστικό δάνειο, η ΚΕΕΕΔ μπορούσε να λαμβάνει προκαταβολικά ένα εφάπαξ ποσόν από τους αγοραστές του ομολόγου. Σε αντάλλαγμα, οι επενδυτές που αγόραζαν τα νέα αυτά ομόλογα θα λάμβαναν ένα τμήμα της ροής εσόδων από τους χιλιάδες ιδιοκτήτες σπιτιών που ξεπλήρωναν τις υποθήκες τους.

Το σχέδιο αυτό ήταν επαναστατικό. Χάρη σε αυτό που γρήγορα ονομάστηκε «τιτλοποίηση», τα μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, όπως τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια, μπορούσαν τώρα να συγκεντρωθούν και να μεταμορφωθούν σε ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία καθ’ όλα εμπορεύσιμα στην ανοιχτή αγορά.

«Τα νέα αυτά εργαλεία είχαν ένα όνομα: χρεόγραφα που εξασφαλίζονται με ενυπόθηκες απαιτήσεις ή ενυπόθηκα χρεόγραφα. Με τον καιρό, και άλλοι κυβερνητικοί οργανισμοί, όπως η Freddie Mac και η Fannie Mae, μπήκαν στο κόλπο της τιτλοποίησης. Το ίδιο και επενδυτικές τράπεζες, χρηματιστηριακές εταιρείες, ακόμα και εργολάβοι, που μάζευαν ολοένα και μεγαλύτερους αριθμούς ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων σε νέα και ολοένα πιο επικερδή καλάθια. Οι επενδυτές σε όλο τον κόσμο τα έκαναν ανάρπαστα.

Η παγκοσμιοποίηση

Η χρηματοοικονομική επανάσταση είχε ξεκινήσει και η έκρηξή της σηματοδοτούσε και την αρχή για τη ραγδαία πορεία της παγκοσμιοποίησης. Και τούτο, διότι η χρηματοοικονομική καινοτομία συνοδευόταν και από τεχνολογική πρόοδο, που στηριζόταν στις ταχύτητες μεταφοράς γνώσεων, πληροφοριών, κεφαλαίων και προσβάσεων σε πηγές που βοηθούν τις λήψεις αποφάσεων.

Ο σεΐχης, Αχμέντ Γιακί Γιαμανί, κατάλαβε αμέσως τις παραπάνω εξελίξεις. Ετσι, αφού το 1979 με τους εταίρους του προκάλεσε και τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, πίεσε τις τότε κυβερνήσεις Ρέιγκαν και Θάτσερ να προχωρήσουν και στη σταδιακή απελευθέρωση της διεθνούς κινήσεως κεφαλαίων και γενικά των χρηματοοικονομικών πράξεων. Τον δε Ιούλιο του 1982, ο Γιαμανί, μαζί με άλλους υπουργούς πετρελαίου και πολύ γνωστούς τραπεζίτες, ίδρυε την Investcorp, μία εταιρεία επενδύσεων που έμελλε να παίξει σημαντικό γεωοικονομικό ρόλο.

Οι πρώτες σημαντικές επενδύσεις της εταιρείας αυτής πραγματοποιήθηκαν στην ελβετική ωρολογοποιία και στην γαλλική αγορά κοσμημάτων. Στη συνέχεια, η εταιρεία επεκτείνεται στον όμιλο πολυτελών ειδών Vendome και σε τρεις ιδιωτικές γαλλικές τράπεζες. Επίσης, παράρτημα του επενδυτικού ομίλου δραστηριοποιείται στις ΗΠΑ, στον αποκαλούμενο τομέα των «σκιωδών τραπεζών», ο οποίος κατά πολλούς υπήρξε και η αφετηρία για τη σημερινή οξεία χρηματοοικονομική κρίση.

«Στις ΗΠΑ, αυτές οι επενδυτικές τράπεζες καθοδηγούσαν, τυπικά, τη δημιουργία των καλαθιών των ενυπόθηκων χρεογράφων. Δουλεύοντας με οποιονδήποτε είχε δημιουργήσει το καλάθι των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων -μία τράπεζα, έναν μη τραπεζικό δανειστή ή έναν υποστηριζόμενο από το κράτος φορέα- μία επενδυτική τράπεζα βοηθούσε στο στήσιμο μιας εταιρείας ειδικού σκοπού (SPV). Η SPV, στη συνέχεια, εξέδιδε ενυπόθηκα ή ομόλογα χρεόγραφα, πουλώντας τα στους επενδυτές.

Θεωρητικά, με το σύστημα αυτό, όλοι έπαιρναν αυτό που ήθελαν. Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού έπαιρνε δάνειο, ενώ ο χρηματομεσίτης και ο εκτιμητής κέρδιζαν την αμοιβή τους. Ο δανειστής του ενυπόθηκου στεγαστικού δανείου έβγαζε σημαντικό κέρδος χωρίς να περιμένει τριάντα χρόνια. Η επενδυτική τράπεζα αποκόμιζε μία παχυλή προμήθεια για τη βοήθειά της, παρότι ξεφορτωνόταν τον κίνδυνο του ενυπόθηκου στεγαστικού δανείου στις πλάτες κάποιου άλλου. Και, τέλος, εξίσου σημαντικό, οι επενδυτές που αγόραζαν τα χρεόγραφα προσέβλεπαν σε μια σταθερή ροή εισοδήματος, καθώς οι ιδιοκτήτες των σπιτιών θα αποπλήρωναν τα δάνειά τους», γράφει ο Ν. Ρουμπινί.

Την περίοδο εκείνη, ο αείμνηστος Πίτερ Ντράκερ, ο διεθνής γκουρού του μάνατζμεντ, σε ένα πολύκροτο άρθρο του στο «Χάρβαρντ Μπίζνες Ριβιού», τόνιζε ότι η οικονομία μεταμορφώνεται, με τις χρηματοοικονομικές δραστηριότητες να έχουν το πάνω χέρι έναντι των αντίστοιχων της πραγματικής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, εξηγούσε ότι οι παγκόσμιες ροές κεφαλαίων αντιπροσώπευαν μαζί με τις συναλλαγματικές πράξεις περί τα 500 δισ. δολάρια την ημέρα και ήταν περίπου 15 φορές ανώτερες από το αντίστοιχο ετήσιο ποσό του διεθνούς εμπορίου αγαθών, το οποίο τότε αντιπροσώπευε κάπου 14 τρισ. δολάρια.

Υπογράμμιζε έτσι ότι η χρηματοοικονομική πτυχή της οικονομίας συνιστά συντελεστή παραγωγής πλούτου -τον οποίο οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να αγνοήσουν δεδομένου ότι θα αντιπροσωπεύει και σημαντικό μέρος της πιθανής κερδοφορίας τους. Επίσης, ο Π. Ντράκερ έγραφε ότι η χρηματοπιστωτική οικονομία, σε συνδυασμό με τις αλλαγές στην φύση της εργασίας, στις δυτικές κοινωνίες, θα δημιουργεί κραυγαλέες ανισότητες, θα επιτρέπει το γρήγορο πλουτισμό των νέων «λευκών κολάρων» και θα κάνει συχνότερες τις «φούσκες».

Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού και στο βαθμό που η κινεζική οικονομία υιοθετούσε τους μηχανισμούς της αγοράς, ο γνωστός Αμερικανός οικονομολόγος Τζέφρεϊ Σακς έκανε λόγο για μια νέα και παγκόσμια ανακατανομή του πλούτου, τονίζοντας ότι είχε σημάνει για τη Δύση η αρχή του τέλους της ευημερίας, όπως την είχε γνωρίσει την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.

Κατά τον Αμερικανό οικονομολόγο, οι ανακατατάξεις από την επαναθεώρηση και τη βαθιά μεταβολή του διεθνούς καταμερισμού της εργασίας θα δημιουργούσαν νέα και σοβαρά προβλήματα στις δυτικές πραγματικές οικονομίες, οι οποίες θα αντιμετώπιζαν νέους όρους ανταγωνισμού και μεταφορά των παραδοσιακών παραγωγικών τους δραστηριοτήτων στις χώρες χαμηλότερου εργατικού κόστους.

Συμπληρώνοντας τις απόψεις αυτές, οι οικονομολόγοι Ζόλταν Ακς και Φίλιπ Αουστερβαλντ έκαναν λόγο για το «τέλος της ανάπτυξης» στις ΗΠΑ και τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο και τόνιζαν ότι η κρίση που θα προέκυπτε από το γεγονός αυτό θα αποτελούσε μία ριζική επαναθεώρηση της καπιταλιστικής λογικής και των συνδεδεμένων με αυτήν χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων. Πρότειναν έτσι μία ανανέωση της καπιταλιστικής λογικής προς την κατεύθυνση της «θεσμικής φιλανθρωπίας», η οποία θα πρέπει πλέον να συμβαδίζει με μία διαφορετική, αλλά πάντα απαραίτητη ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος.

Στη βάση αυτής της λογικής, ο γνωστός Αμερικανός φιλόσοφος και συγγραφέας, Φράνσις Φουκουγιάμα, αναρωτιέται σε τελευταίο άρθρο του αν η δυτική μεσαία τάξη μπορεί να επιβιώσει στις σημερινές έντονα ανταγωνιστικές, αλλά και γρήγορα μεταβαλλόμενες συνθήκες, στις οποίες καθοριστικό, αλλά αρνητικό ρόλο εις βάρος της δημοκρατίας παίζουν οι ομάδες οργανωμένων συμφερόντων. «Το διακύβευμα στις σημερινές συνθήκες κρίσης», γράφει ο Φ. Φουκουγιάμα, «είναι μάλλον η διαφοροποίηση του καπιταλισμού και ο βαθμός στον οποίον οι κυβερνήσεις θα βοηθήσουν τις κοινωνίες να προσαρμοστούν στις αλλαγές.

Η παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να γίνει αντιληπτή όχι ως ένα μοχθηρό φυσικό φαινόμενο, αλλά μάλλον ως πρόκληση και ευκαιρία, που πρέπει να γίνει αντικείμενο πολύ προσεκτικών πολιτικών χειρισμών».

Ανάπτυξης νέας προβληματικής

Γύρω από αυτή τη διατύπωση του Φ. Φουκουγιάμα, αναπτύσσεται ήδη, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη, μια νέα προβληματική σχετικά με το ρόλο του κράτους αλλά και την ικανότητα των αγορών να αυτορυθμίζονται.

Κεϋνσιανοί οικονομολόγοι, όπως για παράδειγμα οι Γάλλοι Φιλίπ Ασκενάζι και Ντανιέλ Κοέν, παραδέχονται ότι η αυτορρύθμιση των αγορών είναι μύθος -πλην όμως, αναγνωρίζουν ότι ούτε τα συντεχνιακά και αντιπαραγωγικά κράτη μπορούν να ανταποκριθούν στις πραγματικές προκλήσεις του 21ου αιώνα, η σοβαρότερη από τις οποίες είναι αυτή της αναζήτησης μιας άλλης ευημερίας για τις μεσαίες τάξεις, ώστε να αποφευχθούν οι σε παγκόσμιο επίπεδο συγκρούσεις τους.

«Ο δρόμος προς μια νέα ευημερία», λέει ο Γάλλος διανοούμενος και οικονομολόγος Ζακ Αταλί, «δεν θα έλθει ποτέ, αν, σε παγκόσμιο επίπεδο, δεν βρεθεί αποδεκτή λύση για το δημόσιο χρέος. Το τελευταίο αποτελεί βόμβα στα θεμέλια της δημοκρατίας και, για να αποφευχθούν τα χειρότερα, απαιτείται η διεθνής διαχείρισή του. Υπό τον όρο όμως ότι θα τεθούν και σαφέστατοι ρυθμιστικοί κανόνες λειτουργίας του χρηματοοικονομικού συστήματος και των καταχρήσεών του. Αυτή η κρίση μάς προσφέρει πολλές ευκαιρίες για σοβαρές και ρηξικέλευθες μεταρρυθμίσεις. Είναι κρίμα να τις χαραμίσουμε…».

Οντως, αν ζούσε και ο Γιόζεφ Σουμπέτερ, ή ακόμα και ο Κέυνς, μάλλον τα ίδια θα έλεγαν.

      ΑΘΑΝ. Χ. ΠΑΠΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ – Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ

Άνθρωποι από χρήμα!

Είναι ένα «Απλοϊκό τραγούδι» του Λόρκα, όπως το είχε τιτλοδοτήσει ο ίδιος. «Απλοϊκό», ναι, πάντως τους τέσσερις πρώτους στίχους θα τους ζήλευε ο Μπρεχτ, και ίσως να ’χαν θέση σε κάποιο δράμα του Σαίξπηρ, λ.χ. στον «Εμπορο της Βενετίας». «Μαμά, / θα ’θελα να ’μουν από χρήμα. // Γιε μου, / θα κρύωνες πολύ»: Αυτοί είναι οι στίχοι του Ισπανού ποιητή (μεταφρασμένοι από τον Φ. Ηλιάδη), που μεμιάς ζωγραφίζουν ολόκληρο κόσμο.

Από τη μια το πιτσιρίκι, που όπως συμβαίνει με όλα τα πιτσιρίκια της υφηλίου (όχι, ψέματα, της «αναπτυγμένης» μόνο υφηλίου, γιατί σε μεγάλα τμήματά της τα παιδιά δεν προλαβαίνουν να μεγαλώσουν), ήρθε η στιγμή ν’ απαντήσει τι θέλει να γίνει όταν μεγαλώσει. Θαμπωμένο από τα ωραία ζεστά σπίτια, τα ωραία ζεστά ρούχα και τα όμορφα παιχνίδια των συνομηλίκων του, που είναι σαν κι αυτόν πλην όχι ακριβώς σαν κι αυτόν, απαντά πως θα ’θελε να είναι «από χρήμα». Κι από την άλλη η έμπειρη μάνα. Που κάτι στέρεο πρέπει ν’ αντιτάξει στο όνειρο του γιου της. Του λέει λοιπόν κάτι που θα το νιώσει αμέσως: πως αν ήταν από χρήμα, θα κρύωνε. Κι ας είχε το πιο ζεστό σπίτι του κόσμου και τα πιο ζεστά ρούχα.

Τον Λόρκα τον αγαπούν πολύ στην Ισπανία. Αν έχουν τη συνήθεια να κάνουν σύνθημα τους στίχους των ποιητών (όπως εμείς με το «Αντισταθείτε» του Μιχάλη Κατσαρού, που με τον καιρό ξεχάστηκε πως είναι δική του η προτροπή), δεν το ξέρω. Αν όμως έγραφαν με μεγάλα γράμματα στο πανό τους το «Απλοϊκό τραγούδι» του ποιητή τους, θα ’πρεπε να επινοήσουν και μια δεύτερη ανθρώπινη γλώσσα, μεταφραστική, για να το μεταγλωττίσουν έτσι που να υπάρχει κάποια πιθανότητα να το κατανοήσουν όσοι είναι «από χρήμα». Γιατί υπάρχουν τέτοιοι. Λεγεώνες ολόκληρες. Και δεν πρόκειται για τους συνήθεις, με τα εργοστάσια, τα καράβια, τα τσιφλίκια, τις καταθέσεις. Αυτοί εξακολουθούν να έρχονται από έναν κόσμο αναγνωρίσιμο, άρα στοιχειωδώς ελέγξιμο.

Πρόκειται για το νέο υβριδικό είδος που, ανθρωπομορφιστές όπως είμαστε, του αποδίδουμε ονόματα όπως «επενδυτές» ή «χρηματιστές» και παρατσούκλια όπως «γιάπηδες» για να το εντάξουμε κάπου, σε ένα σύστημα οικείων σημείων, μήπως το κατανοήσουμε. Είναι άνθρωποι από χρήμα όχι επειδή το χρήμα ρέει στις φλέβες τους αντί για αίμα. Οχι. Αλλο πράμα φαντάστηκε ο Λόρκα, άλλο θηρίο: Εναν νέου τύπου κένταυρο, δέκα φορές πιο αλλόκοτο, μισό άνθρωπο – μισό νόμισμα, που όσο χρήμα κι αν έχει για να το καίει και να ζεσταίνεται, αυτός πάντοτε θα κρυώνει· γιατί στη θέση της καρδιάς είναι το δολάριο, στη θέση του μυαλού το ευρώ, το ένα πνευμόνι γιεν, τ’ άλλο ρούβλι ή γουάν.

Υπάρχουν τέτοιοι χρηματάνθρωποι. Είκοσι από δαύτους αμείβονται με ποσά που θα έφταναν για να ζήσει μια λιμοκτονούσα αφρικανική χώρα. Και δεν προλαβαίνουν να τα χαρούν. Δεν είναι αυτός ο στόχος τους άλλωστε. Η χαρά τους δεν είναι η συσσώρευση χρήματος αλλά η καταστροφή ανθρώπων και χωρών. Και μονόπολι αν έπαιζαν, κάτι θα ’νιωθαν.

       Tου Παντελη Μπουκαλα, kathimerini.gr

Η τελευταία ευκαιρία......

Το πάθος για οικονομική ανάπτυξη οδηγεί την ανθρωπότητα στην αυτοκαταστροφή της. Ο βρετανός ακαδημαϊκός Κλάιβ Πόντινγκ εξηγεί πώς ο κόσμος θα αποφύγει να ακολουθήσει το «μοντέλο τέλους» του Νησιού του Πάσχα.

Μια τηλεφωνική συνομιλία διαρκείας μπορεί να προξενήσει το ενδιαφέρον, να αποτελέσει τροφή για σκέψη, ενίοτε να οδηγήσει σε έναν θερμό διάλογο – αλλά το μόνο σίγουρο είναι ότι θα επιφέρει δίψα στους συνδιαλεγόμενους. Γι’ αυτό ο Κλάιβ Πόντινγκ φροντίζει να προσέλθει στο προκαθορισμένο ραντεβού μας με τον φρουτοχυμό του. Τακτοποιώντας ο καθένας μας τα απαραίτητα σύνεργα μπροστά του (ποτήρι, σημειωματάριο), ανταλλάσσουμε ερωτήσεις γνωριμίας: η πολιτική κατάσταση στην Αθήνα είναι πάντα αβέβαιη, ο κήπος της κατοικίας του στη Γαλλία παραμένει εύφορος. Ως έναν βαθμό, άλλωστε, για χάρη του συνταξιοδοτήθηκε πρόωρα, πριν από οκτώ χρόνια, προκειμένου να έχει την ευχέρεια να τον καλλιεργεί απερίσπαστος.

Στα 65 του σήμερα, ο Πόντινγκ έχει ήδη διαγράψει μια τροχιά σταδιοδρομίας συνηθισμένη στο εξωτερικό και ασυνήθιστη στην Ελλάδα: υπηρέτησε ως ανώτερος δημόσιος υπάλληλος στο βρετανικό υπουργείο Αμυνας, πέρασε στον ακαδημαϊκό τομέα διδάσκοντας για μια 20ετία στο τμήμα Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου της Ουαλλίας και αποσύρθηκε από την ενεργό δράση για να γίνει συγγραφέας πλήρους απασχόλησης. Αντικείμενό του υπήρξε η ιστορία του 20ού αιώνα, το πιο πρόσφατο έργο του, ωστόσο, είναι αφιερωμένο περισσότερο στις ανησυχίες του ως πολίτη παρά στην ακαδημαϊκή εξειδίκευσή του: η «Πράσινη ιστορία του κόσμου» (εκδ. Κέδρος) καταγράφει με νηφαλιότητα την ιστορία της καταστροφής του περιβάλλοντος από τον άνθρωπο.

Η Βαβέλ του Κιότο

«Το πρόβλημα της παγκόσμιας υπερθέρμανσης είναι το χειρότερο και το δυσκολότερα αντιμετωπίσιμο από τα περιβαλλοντολογικά ζητήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα» λέει ο Πόντινγκ περιγράφοντας σύντομα τα βασικά σημεία του προβληματισμού του. «Και αυτό γιατί είναι βαθύτατα συνδεδεμένο με τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αναπτύχθηκαν εδώ και δύο αιώνες, με τις οικονομικές και κοινωνικές δομές που προέκυψαν. Η σύγχρονη κοινωνία, ο πολιτισμός μας, αν θέλετε, οικοδομήθηκε επάνω στις μη ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Οι συνέπειες αυτού του γεγονότος έχουν αρχίσει να φαίνονται την τελευταία 50ετία – και δεν μιλάμε απλώς για το πότε θα τελειώσει το πετρέλαιο. Σε παλαιότερες περιπτώσεις, σε εκείνη των χλωροφθορανθράκων που απειλούσαν την τρύπα του όζοντος, για παράδειγμα, η λύση ήταν η αντικατάσταση των χημικών ουσιών. Για την παγκόσμια υπερθέρμανση δεν υπάρχει απλή τεχνολογική λύση. Επιπλέον, για ένα τέτοιο παγκόσμιο πρόβλημα απαιτείται παγκόσμια συνεργασία: η Βρετανία από μόνη της μπορεί να μειώσει τις εκπομπές ρύπων κατά 50% ή 60% και η αναπτυσσόμενη οικονομία της Κίνας να προσθέσει άλλο τόσο στην ατμόσφαιρα. Τα συμφέροντα των κρατών παραμένουν, ωστόσο, αντικρουόμενα – 200 κράτη με διαφορετικά εθνικά συμφέροντα δεν αποτελούν καλή συνταγή για λύση ειδικά όταν η πλειονότητα του πληθυσμού τους θεωρεί, λογικά σκεπτόμενη, ότι δικαιούται τα πλεονεκτήματα των αγαθών της βιομηχανικής επανάστασης. Δείτε, για παράδειγμα, το πρωτόκολλο του Κιότο: σχεδόν κανένα από τα συμβαλλόμενα κράτη δεν τήρησε τα προβλεπόμενα και πλέον θεωρείται νεκρό γράμμα».

Η ύφεση σώζει το περιβάλλον

Κάθε χρόνο, ωστόσο, έχουμε μια παγκόσμια συνδιάσκεψη για την κλιματική αλλαγή που περιφέρεται από πόλη σε πόλη – το 2009 ήταν η Κοπεγχάγη, το 2010 το Κανκούν, πέρυσι το Ντέρμπαν, εφέτος το Κατάρ, σε μια ετήσια τελετουργία χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. «Και δεν διαφαίνονται προοπτικές θετικών εξελίξεων στο κοντινό μέλλον. Αλλωστε, η συζήτηση στις μέρες μας δεν αφορά το περιβάλλον, επικεντρώνεται στην παγκόσμια οικονομία και στο κατά πόσο αυτή μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται χωρίς να εμφανιστεί μια νέα ύφεση. Οι άνεργοι, οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα, αναμένουν ακριβώς αυτό, την επιστροφή στην ανάπτυξη. Η ανάπτυξη, όμως, επιτείνει το περιβαλλοντολογικό πρόβλημα».

Επομένως, μια παράπλευρη συνέπεια της ύφεσης μπορεί να είναι θετική για το περιβάλλον; Η απάντηση θα ήταν ίσως δείγμα κυνισμού, αν ο Πόντινγκ δεν επισήμαινε ο ίδιος πόση μελαγχολία προκαλεί αυτή η διαπίστωση: «Οι οικονομικές υφέσεις φρενάρουν την κατασπατάληση πλουτοπαραγωγικών πηγών, επομένως η ρύπανση μειώνεται – η παραγωγή CO2 έπεσε ελαφρώς την περίοδο 2008-2009. Πρόκειται αναμφίβολα για ζοφερή σκέψη, αλλά ένας εφικτός τρόπος να σημειωθεί πτώση της εκπομπής των ρύπων άμεσα είναι η ύφεση». Και όσα ακούμε για την πράσινη ανάπτυξη; «Η πράσινη ή βιώσιμη ανάπτυξη αντιμετωπίζει πολλές θεσμικού χαρακτήρα πιέσεις. Η πετρελαϊκή βιομηχανία είναι τεράστια, η πυρηνική το ίδιο. Ευκαιρίες υπάρχουν, χρειάζεται όμως πολιτική βούληση και πολλά χρήματα προτού οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας γίνουν κερδοφόρες».

Χορτάτες γάτες, πεινασμένα παιδιά

Προς τιμήν του, ο Πόντινγκ είναι διατεθειμένος να προσθέσει μια μάλλον άβολη αλήθεια για την καταγωγή της έλλειψης πολιτικής βούλησης: «Ως έναν βαθμό, ξέρετε, αυτό που λέμε “έλλειψη πολιτικής βούλησης” αντιπροσωπεύει την απουσία διάθεσης αλλαγής εκ μέρους της πλειοψηφίας. Εμείς δεν είμαστε έτοιμοι να παραιτηθούμε από το προνόμιο του αυτοκινήτου μας, η Κίνα και η Ινδία θέλουν να ξεφύγουν από τη φτώχεια και να αποκτήσουν όσα παραδοσιακά απολαμβάνει η Δύση. Οι πολιτικοί δεν βλέπουν τον λόγο να προβούν σε ριζικές αλλαγές στην οικονομία ή στην κοινωνία όταν δεν βλέπουν το κοινό να συμπορεύεται μαζί τους».

Ωστόσο, αν κάτι αναδεικνύεται ανάγλυφα από το βιβλίο του είναι οι ανισότητες που παράγει το υφιστάμενο μοντέλο ανάπτυξης – ανισότητες που συμπυκνώνονται στο παράδειγμα που αναφέρει ότι μια γάτα στην Αμερική σήμερα τρώει περισσότερο βοδινό κρέας από ό,τι ο μέσος κάτοικος της Κόστα Ρίκα. «Ενα δισεκατομμύριο άνθρωποι βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας, χωρίς ούτε κατ’ ιδέαν να σιτίζονται επαρκώς, ενώ στον αναπτυγμένο κόσμο το φαγητό πετιέται στα σκουπίδια. Δεν υπάρχει έλλειψη τροφίμων στον κόσμο, στην πραγματικότητα θα μπορούσε να υπάρχει επάρκεια σίτισης για όλους: το πρόβλημα είναι η διανομή και ο έλεγχος του ανεφοδιασμού από τις εκβιομηχανισμένες χώρες. Είναι κυρίως ζήτημα πρόσβασης. Σκεφτείτε ότι στη Βρετανία μπορείτε να αγοράζετε όλον τον χρόνο τριαντάφυλλα από την Κένυα, τα οποία καταφθάνουν αεροπορικώς. Τα εδάφη όπου καλλιεργούνται θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων – ωστόσο, το κέρδος για τους παραγωγούς θα ήταν μικρότερο».

Μη αναστρέψιμος;

Για τέλος της συζήτησης είθισται να αναζητεί κανείς νότες αισιοδοξίας – στην περίπτωσή μας, παραδείγματα κοινωνιών που σώθηκαν από το χείλος του γκρεμού. Ο Πόντινγκ προτιμά μια ρεαλιστική αποτίμηση: «Στον πολιτισμό του Νησιού του Πάσχα η κατάρρευση προέκυψε εξαιτίας της κατάχρησης των περιβαλλοντολογικών πόρων. Και μιλάμε για μια τόσο μικρή κοινωνία, όπου σίγουρα οι άνθρωποι βίωναν τα αποτελέσματα από πρώτο χέρι, χωρίς παρ’ όλα αυτά να αλλάξουν πορεία! Από την άλλη πλευρά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αρχαία Αίγυπτος είναι μια κοινωνία που διαχειρίστηκε κατά το μάλλον ή ήττον επιτυχημένα την πλουτοπαραγωγική πηγή του Νείλου χωρίς να καταστρέψει το σύστημα – κάτι που δεν μπορεί να πει κανείς πλέον με το φράγμα του Ασουάν. Ακόμη και η σύγχρονη Ευρώπη, αν και αναμφίβολα επιβαρημένη, δεν έχει καταστρέψει το περιβάλλον της. Ωστόσο, δύσκολα βρίσκει κανείς παραδείγματα κοινωνιών που κατόρθωσαν μια δραματική αναστροφή της πορείας τους. Κάποια περιβάλλοντα είναι πιο ανθεκτικά, δεν είναι όλες οι ανθρώπινες παρεμβάσεις καταστρεπτικές, υπάρχουν περιθώρια διόρθωσης λαθών. Υπάρχει, όμως, και το σημείο της μη επιστροφής». Ο Κλάιβ Πόντινγκ δεν το λέει, αναμφίβολα όμως πιστεύει ότι το πλησιάζουμε.

   vimafm995.gr